Unieważnienie małżeństwa Gdańsk – przesłanki, pozew i skutki wyroku

Czym jest unieważnienie małżeństwa?

Unieważnienie małżeństwa jest sądowym stwierdzeniem, że przy jego zawieraniu występowała określona ustawowa przeszkoda albo wada oświadczenia woli. Małżeństwo istnieje i wywołuje skutki prawne do chwili prawomocnego wyroku – nie można więc samodzielnie uznać go za nieważne tylko dlatego, że jedna ze stron odkryła określoną okoliczność.

Sąd może unieważnić małżeństwo wyłącznie z przyczyn przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Każda z nich ma własne zasady: inny krąg osób uprawnionych do wniesienia pozwu, możliwe terminy, ograniczenia oraz okoliczności, po których unieważnienie nie jest już dopuszczalne.

Unieważnienie małżeństwa a rozwód

Nie można dowolnie wybrać unieważnienia zamiast rozwodu ze względów osobistych, religijnych albo finansowych. Pozew musi wskazywać konkretny przepis i fakty istniejące w chwili zawarcia małżeństwa.

Jakie są podstawy unieważnienia małżeństwa?

Powód powinien wskazać jedną albo kilka konkretnych podstaw oraz okoliczności, które potwierdzają ich występowanie w chwili zawarcia małżeństwa. Sąd nie może stworzyć nowej przesłanki tylko dlatego, że kontynuowanie związku okazało się dla strony wyjątkowo krzywdzące.

Brak wymaganego wieku

Co do zasady małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nie ukończyła 18 lat. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może jednak zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeżeli odpowiada to dobru zakładanej rodziny.

Małżeństwo zawarte bez zachowania wymogów wieku może zostać unieważnione na żądanie każdego z małżonków. Nie można jednak unieważnić go z tej przyczyny, jeżeli przed wniesieniem pozwu małżonek osiągnął już wymagany wiek. Ponadto mąż nie może powołać się na brak wieku żony, jeżeli zaszła ona w ciążę.

Stan psychiczny, świadomość i zdolność do zawarcia małżeństwa

W sprawach związanych ze zdrowiem psychicznym trzeba rozróżnić dwie odrębne podstawy:

• przeszkodę dotyczącą choroby psychicznej albo niepełnosprawności intelektualnej istniejącej w chwili ślubu;
• wadę konkretnego oświadczenia polegającą na znajdowaniu się – z jakiejkolwiek przyczyny – w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.

Samo rozpoznanie psychiatryczne, leczenie, hospitalizacja albo korzystanie z pomocy psychologicznej nie przesądza automatycznie o nieważności małżeństwa. Konieczne jest ustalenie stanu z chwili zawierania związku i jego znaczenia w świetle konkretnego przepisu.

Dowodami mogą być dokumentacja medyczna, zeznania świadków, dokumentacja interwencji i leczenia oraz opinia biegłego psychiatry lub psychologa. W sprawach dotyczących świadomości szczególnie istotny może być stan bezpośrednio przed ceremonią i w chwili składania oświadczenia.

Błąd, groźba i brak świadomego wyrażenia woli

Małżeństwo może zostać unieważnione, gdy oświadczenie zostało złożone:

• w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony,
• pod wpływem bezprawnej groźby wywołującej obawę poważnego niebezpieczeństwa osobistego dla małżonka albo innej osoby.

Błąd musi dotyczyć tożsamości, a nie cech charakteru, sytuacji finansowej, wykształcenia, płodności, zdrowia, wcześniejszych związków czy deklarowanych planów na przyszłość. Ukrycie istotnych informacji może mieć znaczenie w innych obszarach prawa, ale nie rozszerza ustawowej przesłanki błędu co do tożsamości.

Bigamia – wcześniejsze małżeństwo jednego z małżonków

Małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nadal pozostaje w innym związku małżeńskim. Unieważnienia z tej przyczyny może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, a nie wyłącznie małżonkowie.

Co do zasady nie można unieważnić kolejnego małżeństwa, jeżeli poprzedni związek później ustał albo został unieważniony. Ustawa przewiduje jednak wyjątek, gdy poprzednie małżeństwo ustało wskutek śmierci osoby, która zawarła kolejny związek, pozostając nadal w pierwszym małżeństwie.

Sprawy tego rodzaju wymagają dokładnego ustalenia dat, prawomocności orzeczeń rozwodowych, aktów stanu cywilnego oraz ewentualnego uznania zagranicznego orzeczenia.

Kto może złożyć pozew?

Krąg osób uprawnionych zależy od podstawy unieważnienia. Najczęściej pozew może wnieść jeden albo każdy z małżonków. Przy bigamii i pokrewieństwie uprawnienie może przysługiwać każdej osobie mającej interes prawny.

Powództwo o unieważnienie może również wytoczyć prokurator. Niezależnie od tego, kto wniósł pozew, sąd doręcza jego odpis prokuratorowi i zawiadamia go o terminach rozpraw.

Czy obowiązuje termin na wniesienie pozwu?

Nie istnieje jeden wspólny termin dla wszystkich podstaw. Ograniczenia wynikają z przepisu dotyczącego konkretnej przesłanki:

• przy wadach oświadczenia – sześć miesięcy od zdarzenia określonego w ustawie oraz maksymalnie trzy lata od ślubu;
• przy braku wieku – możliwość odpada po osiągnięciu wymaganego wieku przed wniesieniem pozwu;
• przy ubezwłasnowolnieniu – po jego uchyleniu nie można już unieważnić małżeństwa z tej przyczyny;
• przy chorobie psychicznej – unieważnienie z tej podstawy nie jest możliwe po ustaniu choroby;
• przy przysposobieniu – nie można oprzeć żądania na tej przesłance, jeżeli stosunek przysposobienia ustał;
• przy pełnomocnictwie – żądanie odpada, jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie.

Ponadto co do zasady małżeństwa nie można unieważnić po jego ustaniu. Wyjątek dotyczy unieważnienia z powodu pokrewieństwa oraz bigamii.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę w Gdańsku?

Sprawę o unieważnienie małżeństwa rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy. W Sądzie Okręgowym w Gdańsku sprawy te należą do II Wydziału Cywilnego Rodzinnego, którego siedziba znajduje się przy ul. 3 Maja 9A w Gdańsku.

Pozew składa się wyłącznie do sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal ma w tym okręgu miejsce zamieszkania albo zwykłego pobytu. Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a w dalszej kolejności – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Co powinien zawierać pozew?

Pozew powinien określać między innymi:

• dokładne dane małżonków i ich adresy,
• datę i miejsce zawarcia małżeństwa,
• konkretną podstawę prawną unieważnienia,
• fakty potwierdzające istnienie przesłanki w chwili ślubu,
• informacje o wspólnych małoletnich dzieciach,
• żądanie ustalenia złej wiary jednego albo obojga małżonków, jeżeli jest uzasadnione,
• wnioski dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów i alimentów na dzieci,
• ewentualne żądania dotyczące alimentów między małżonkami, wspólnego mieszkania lub majątku,
• wnioski dowodowe,
• informację o próbach mediacji albo przyczynie ich niepodjęcia, jeżeli jest wymagana procesowo.

Pełnomocnictwo dla adwokata powinno zostać udzielone do prowadzenia tej konkretnej sprawy małżeńskiej.

Jakie dowody mogą być potrzebne?

Rodzaj materiału zależy od podstawy pozwu. Mogą to być:

• odpis aktu małżeństwa,
• odpisy aktów urodzenia wspólnych dzieci,
• akty stanu cywilnego dotyczące wcześniejszego małżeństwa, pokrewieństwa albo przysposobienia,
• orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu i dokumenty dotyczące jego daty,
• dokumentacja medyczna i historia leczenia,
• opinie biegłych psychiatrów lub psychologów,
• wiadomości, nagrania i zeznania dotyczące groźby albo stanu świadomości,
• dokumenty potwierdzające wadę pełnomocnictwa,
• zeznania świadków obecnych przed ślubem albo znających istotne okoliczności,
• dokumenty dotyczące sytuacji dzieci i majątku małżonków.

Dokumentacja powinna odnosić się do czasu zawarcia małżeństwa. Dowód aktualnego stanu zdrowia nie zawsze pozwoli odtworzyć stan istniejący kilka lat wcześniej, dlatego istotne mogą być również starsze dokumenty i zeznania.

Jak przebiega sprawa o unieważnienie małżeństwa?

1. Ocena podstawy prawnej. Na początku trzeba ustalić, czy opisane fakty odpowiadają jednej z zamkniętego katalogu ustawowych przesłanek.
2. Sprawdzenie uprawnienia i terminów. Nie każda osoba może powołać się na każdą podstawę, a przy części z nich obowiązują krótkie terminy lub przesłanki wyłączające żądanie.
3. Złożenie pozwu do sądu okręgowego. Pozew powinien obejmować także stanowisko w sprawach dzieci, alimentów, mieszkania i złej wiary, jeżeli kwestie te występują.
4. Udział prokuratora. Sąd doręcza odpis pozwu prokuratorowi i informuje go o rozprawach.
5. Postępowanie dowodowe. Sąd przesłuchuje strony i świadków, analizuje dokumenty, a w razie potrzeby powołuje biegłych.
6. Rozstrzygnięcie o złej wierze i skutkach rodzinnych. Wyrok może obejmować także kwestie dzieci, alimentów, mieszkania i stosunków majątkowych.
7. Prawomocność i zmiana aktów stanu cywilnego. Prawomocny wyrok wywołuje skutki wobec osób trzecich i stanowi podstawę odpowiednich zmian w rejestrze stanu cywilnego.

Posiedzenia odbywają się co do zasady przy drzwiach zamkniętych. Sąd nie może wydać wyroku wyłącznie dlatego, że pozwany uznał pozew albo obie strony zgodnie potwierdziły podane okoliczności.

Zła wiara małżonka

Orzekając unieważnienie, sąd ustala także, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze. Za działającego w złej wierze uważa się małżonka, który w chwili ślubu wiedział o okoliczności stanowiącej podstawę unieważnienia.

Zła wiara nie oznacza ogólnie niewłaściwego zachowania w małżeństwie. Musi dotyczyć świadomości konkretnej przeszkody albo wady przy zawarciu związku. W zakresie skutków majątkowych małżonek będący w złej wierze jest traktowany tak jak małżonek winny rozkładu pożycia.

Dzieci, alimenty i władza rodzicielska

Unieważnienie małżeństwa nie podważa pochodzenia wspólnych dzieci. W zakresie relacji małżonków z dziećmi stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rozwodu.

Jeżeli strony mają wspólne małoletnie dzieci, sąd może rozstrzygnąć między innymi o:

• władzy rodzicielskiej,
• miejscu pobytu dziecka,
• kontaktach z rodzicem,
• wysokości alimentów,
• kosztach utrzymania i wychowania dzieci,
• sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, jeżeli strony nadal razem mieszkają.

Rozstrzygnięcie powinno odpowiadać dobru dziecka, niezależnie od tego, jaka przyczyna doprowadziła do unieważnienia małżeństwa.

Skutki majątkowe i podział majątku

Do stosunków majątkowych między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rozwodu. Oznacza to, że sąd uwzględnia między innymi skutki ustania wspólności majątkowej, możliwość alimentów między małżonkami oraz ocenę złej wiary.

Podział majątku może zostać przeprowadzony w wyroku tylko wtedy, gdy nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Przy sporze o skład majątku, nierówne udziały, przedsiębiorstwo, kredyt albo nakłady zwykle konieczna jest odrębna sprawa.

Czy można unieważnić małżeństwo po rozwodzie albo śmierci?

Co do zasady nie można unieważnić małżeństwa po jego ustaniu. Wyjątki obejmują unieważnienie z powodu pokrewieństwa oraz pozostawania jednego z małżonków w poprzednim związku małżeńskim.

Jeżeli jeden z małżonków zmarł już po wniesieniu pozwu, przepisy przewidują możliwość dalszego prowadzenia sprawy z udziałem kuratora albo zstępnych, po spełnieniu szczególnych warunków procesowych.

W razie planowania postępowania po śmierci małżonka trzeba szczególnie dokładnie zbadać podstawę żądania, interes prawny, potrzebę ustanowienia kuratora i terminy związane z podjęciem zawieszonego postępowania.

Ile kosztuje sprawa o unieważnienie małżeństwa?

Strona, która nie może ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości albo w części.

Najczęstsze błędy

• traktowanie unieważnienia jako szybszego lub „lepszego” rozwodu,
• powoływanie zdrady, niezgodności charakterów albo ukrytych długów jako samodzielnej podstawy,
• mylenie błędu co do tożsamości z błędem co do cech i sytuacji małżonka,
• pominięcie krótkich terminów dotyczących wad oświadczenia woli,
• brak dowodów odnoszących się do chwili zawierania małżeństwa,
• skierowanie pozwu do sądu rejonowego zamiast okręgowego,
• ustalenie właściwości według miejsca ślubu zamiast ostatniego wspólnego zamieszkania,
• niezgłoszenie stanowiska w sprawach wspólnych małoletnich dzieci,
• mylenie postępowania cywilnego z kościelnym stwierdzeniem nieważności.

Pomoc adwokata w sprawie o unieważnienie małżeństwa

Zakres pomocy może obejmować:

• ocenę, czy występuje ustawowa przesłanka unieważnienia,
• odróżnienie unieważnienia od rozwodu i ustalenia nieistnienia małżeństwa,
• sprawdzenie uprawnienia do wniesienia pozwu i obowiązujących terminów,
• przygotowanie pozwu albo odpowiedzi na pozew,
• zgromadzenie dokumentacji medycznej i innych dowodów,
• przygotowanie wniosków o opinie biegłych,
• opracowanie stanowiska dotyczącego złej wiary,
• przygotowanie żądań dotyczących dzieci, alimentów i mieszkania,
• reprezentację przed Sądem Okręgowym w Gdańsku,
• analizę skutków wyroku dla majątku i dalszych postępowań.

Powiązane sprawy

Najczęstsze pytania