Zachowek Gdańsk – obliczenie należnej kwoty i pozew

Czym jest zachowek?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym chroniącym określonych najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Może przysługiwać osobie, która została pominięta w testamencie, otrzymała udział mniejszy od należnego minimum albo nie uzyskała odpowiedniego przysporzenia w innej formie.

Uprawniony nie staje się z tego powodu współwłaścicielem mieszkania czy innego składnika. Co do zasady może żądać zapłaty określonej sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Komu przysługuje zachowek?

Do kręgu osób uprawnionych należą:

Rodzeństwo spadkodawcy, jego pasierbowie, partner życiowy oraz dalsi krewni nie są samodzielnie wymienieni jako osoby uprawnione do zachowku.

Ile wynosi zachowek?

Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyższy zachowek – dwie trzecie wartości tego udziału – przysługuje, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia.

Każde obliczenie wymaga ustalenia rzeczywistego kręgu spadkobierców, wartości aktywów i długów, darowizn, zapisów oraz przysporzeń otrzymanych przez uprawnionego.

Co wchodzi do substratu zachowku?

Punktem wyjścia jest czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów pomniejszona o podlegające uwzględnieniu długi spadkowe. Następnie dolicza się określone przez ustawę przysporzenia dokonane przez spadkodawcę.

• nieruchomości, pieniądze, udziały, pojazdy i inne aktywa pozostawione przez zmarłego,
• darowizny doliczane zgodnie z przepisami o zachowku,
• zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę,
• w określonych przypadkach fundusz założycielski wniesiony do fundacji rodzinnej,
• w określonych przypadkach mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń jako obciążeń pomniejszających podstawę według zasad właściwych dla substratu zachowku.

Darowizny a zachowek – czy obowiązuje zasada 10 lat?

Częsty błąd polega na założeniu, że każda darowizna dokonana ponad dziesięć lat przed śmiercią nie ma znaczenia. Ustawowa reguła jest węższa.

Nie dolicza się co do zasady drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani osobami uprawnionymi do zachowku.

Dodatkowe wyjątki dotyczą między innymi darowizn dokonanych przed urodzeniem zstępnych oraz – przy zachowku małżonka – darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.

Co zalicza się na zachowek uprawnionego?

Roszczenie przysługuje tylko w zakresie, w jakim uprawniony nie otrzymał należnego minimum. Na należny zachowek mogą być zaliczane:

• udział uzyskany w spadku,
• darowizny otrzymane od spadkodawcy,
• zapis zwykły lub zapis windykacyjny,
• świadczenia i mienie związane z fundacją rodzinną,
• w przypadku zstępnego – ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia poniesione przez spadkodawcę.

Oznacza to, że osoba powołana do spadku również może dochodzić zachowku, jeżeli wartość uzyskanego udziału i innych zaliczalnych przysporzeń jest niższa niż należna jej kwota.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

Ustawa określa kolejność odpowiedzialności. W typowej sprawie roszczenie kieruje się najpierw przeciwko spadkobiercy.

1. Spadkobierca. To podstawowy adresat roszczenia o zapłatę lub uzupełnienie zachowku.
2. Osoba, która otrzymała zapis windykacyjny. Odpowiedzialność aktualizuje się, gdy zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy, i jest ograniczona przepisami, w tym zakresem wzbogacenia.
3. Obdarowany. Roszczenie może być skierowane do osoby, która otrzymała doliczaną darowiznę, gdy należności nie można uzyskać od wcześniejszych podmiotów w ustawowej kolejności.
4. Fundacja rodzinna lub odbiorca mienia. W sprawach obejmujących fundację rodzinną przepisy przewidują dodatkowe podmioty odpowiedzialne w granicach określonych ustawą.

Wybór pozwanego wymaga analizy sposobu dziedziczenia, wartości spadku, zapisów, darowizn oraz możliwości uzyskania świadczenia od osób odpowiadających wcześniej.

Kiedy zachowek nie przysługuje?

Roszczenie może nie powstać albo zostać wyłączone między innymi, gdy:

• dana osoba nie należy do ustawowego kręgu uprawnionych,
• nie byłaby powołana do dziedziczenia z ustawy w konkretnej sytuacji,
• otrzymała już przysporzenia pokrywające należny zachowek,
• została skutecznie wydziedziczona,
• została prawomocnie uznana za niegodną dziedziczenia,
• zrzekła się dziedziczenia albo – w dopuszczalnym zakresie – prawa do zachowku,
• roszczenie uległo przedawnieniu i zobowiązany podniósł zarzut przedawnienia.

Odrzucenie spadku nie jest tym samym co zrzeczenie się dziedziczenia. Przy ustalaniu udziału będącego podstawą zachowku ustawa uwzględnia spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia osób, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały wydziedziczone.

Wydziedziczenie a zachowek

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku. Musi zostać dokonane w testamencie i opierać się na jednej z ustawowych przyczyn, dotyczących między innymi uporczywego postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, określonego umyślnego przestępstwa wobec spadkodawcy lub osoby mu najbliższej albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu i odpowiadać rzeczywistości. Samo użycie sformułowania „wydziedziczam” bez istnienia ustawowej podstawy nie zawsze skutecznie pozbawia zachowku.

Jaki jest termin przedawnienia zachowku?

Termin wynosi pięć lat, ale jego początek zależy od podstawy i osoby, przeciwko której kierowane jest roszczenie.

Jak ustala się wartość mieszkania i darowizn?

W sprawach o zachowek często najważniejszym dowodem jest opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Strony mogą wcześniej przedstawić prywatne wyceny lub porównania rynkowe, ale przy sporze sąd może powołać własnego biegłego.

Darowiznę wycenia się według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc po darowiźnie obdarowany sam sfinansował rozbudowę lub generalny remont, trzeba oddzielić późniejsze zmiany od stanu rzeczy przekazanej przez spadkodawcę.

Zapis windykacyjny wycenia się według stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili ustalania zachowku.

Wezwanie do zapłaty i ugoda

Przed wniesieniem pozwu warto przedstawić drugiej stronie podstawę roszczenia, sposób obliczenia, żądaną kwotę i termin zapłaty. Dobrze przygotowane wezwanie może otworzyć drogę do negocjacji, a także uporządkować stanowiska i dowody.

Ugoda może regulować między innymi:

• ostateczną kwotę zachowku,
• zapłatę jednorazową albo harmonogram rat,
• odsetki i zabezpieczenie płatności,
• zrzeczenie się dalszych roszczeń w ustalonym zakresie,
• podział kosztów wycen, postępowania i obsługi prawnej.

Zawarcie ugody jest szczególnie warte rozważenia, gdy jedynym istotnym składnikiem jest nieruchomość, a zobowiązany nie dysponuje środkami pozwalającymi na natychmiastową zapłatę pełnej kwoty.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Przy rozłożeniu świadczenia na raty terminy ich zapłaty nie mogą co do zasady przekraczać łącznie pięciu lat. W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie termin może zostać zmieniony, jednak nie może być dłuższy niż dziesięć lat.

Do jakiego sądu wnieść pozew o zachowek w Gdańsku?

Powództwo z tytułu zachowku wytacza się co do zasady wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca nie da się ustalić w Polsce, właściwość może wynikać z miejsca położenia majątku spadkowego lub jego części.

Właściwość rzeczowa zależy od żądanej kwoty:

• przy wartości przedmiotu sporu nieprzekraczającej 100 000 zł sprawę rozpoznaje sąd rejonowy,
• gdy wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, właściwy jest sąd okręgowy.

Przy sprawach związanych z Gdańskiem może to oznaczać Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ, Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe albo Sąd Okręgowy w Gdańsku, zależnie od właściwości miejscowej i wartości roszczenia.

Ile wynosi opłata od pozwu o zachowek?

Sprawa o zachowek jest sprawą o prawo majątkowe. Opłata od pozwu zależy od wartości dochodzonego roszczenia.

Dodatkowe wydatki mogą obejmować zaliczkę na opinię rzeczoznawcy, biegłego z zakresu rachunkowości, badania pisma albo medycyny, a także koszty dokumentów i pełnomocnika. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, może analizować złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Jakie dokumenty przygotować?

• akt zgonu spadkodawcy,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• testamenty i protokół ich otwarcia oraz ogłoszenia,
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo albo małżeństwo,
• numery ksiąg wieczystych i dokumenty dotyczące nieruchomości,
• umowy darowizn, akty notarialne i informacje o przelewach,
• dokumenty dotyczące rachunków, udziałów, pojazdów i innych aktywów,
• dokumenty potwierdzające długi spadkowe,
• wyceny nieruchomości albo inne materiały dotyczące wartości,
• dowody przysporzeń otrzymanych przez uprawnionego,
• korespondencję i dotychczasowe wezwania do zapłaty.

Jeżeli uprawniony nie ma dostępu do dokumentów, trzeba ustalić, które informacje można pozyskać w toku postępowania od banków, urzędów, notariuszy, sądów wieczystoksięgowych albo innych instytucji.

Jak przebiega sprawa o zachowek?

1. Analiza prawa do zachowku. Ustala się krąg spadkobierców ustawowych, testament, ewentualne wydziedziczenie, zrzeczenie i otrzymane przysporzenia.
2. Odtworzenie majątku i darowizn. Trzeba ustalić aktywa, długi oraz czynności dokonane przez spadkodawcę jeszcze za życia.
3. Wstępne obliczenie roszczenia. Wylicza się udział ustawowy, ułamek zachowku i substrat, a potem odejmuje wartości zaliczane na zachowek.
4. Wezwanie do zapłaty i negocjacje. Strony mogą uzgodnić kwotę, raty, termin i zabezpieczenie bez prowadzenia pełnego procesu.
5. Pozew i postępowanie dowodowe. W razie braku ugody sąd bada podstawę roszczenia, dokumenty, darowizny i wartości składników.
6. Wyrok i wykonanie świadczenia. Sąd może zasądzić kwotę z odsetkami, a w określonych okolicznościach uwzględnić żądanie odroczenia, rat lub obniżenia.

Pomoc adwokata w sprawie o zachowek

Zakres pomocy może obejmować:

• ocenę, czy zachowek przysługuje i czy roszczenie nie jest przedawnione,
• ustalenie udziału ustawowego i właściwego ułamka zachowku,
• odtworzenie majątku, długów i darowizn spadkodawcy,
• wstępne obliczenie należnej albo kwestionowanej kwoty,
• przygotowanie wezwania do zapłaty i prowadzenie negocjacji,
• sporządzenie pozwu lub odpowiedzi na pozew,
• przygotowanie wniosków o informacje i dokumenty od instytucji,
• udział w postępowaniu dotyczącym opinii biegłych,
• reprezentację przed sądami w Gdańsku i w innych miejscowościach.

Pomoc obejmuje zarówno dochodzenie zachowku, jak i obronę osoby, od której żąda się zapłaty zawyżonej kwoty albo która kwestionuje podstawę swojej odpowiedzialności.

Powiązane sprawy spadkowe

Najczęstsze pytania o zachowek